Віталь Радзівонаў як узор для тых, хто хоча пачаць размаўляць па-беларуску, але ім увесь час нешта перашкаджае

Форвард БАТЭ ўмее не толькі забіваць галы.

Халодным восеньскім вечарам 2012-га ў Мінску зборная Беларусі перайграла Грузію ў адборы на чэмпіянат свету. Нягледзячы на гэта, было сумна, і акрамя ліку 2:0 тая гульня нічым не запомнілася. Затое ў галаве адклалася праца ў мікст-зоне. Найперш дзякуючы таму, як сябе паводзілі грузінскія футбалісты. Не, ніякіх эксцэсаў і дэмаршаў не было. Яны далі некалькі інтэрв’ю і размаўлялі выключна на грузінскай мове. Я тады падумаў, што яшчэ 25 гадоў таму на абшарах Саюза асноўнай мовай зносін была руская, але горды каўказскі народ здолеў захаваць сваю адметнасць. А мы?

У нашых футбалістаў заўжды былі спецыфічныя стасункі з беларускай мовай. Гульцоў, якія хоць час ад часу размаўляюць на ёй, менш, чым лідэраў-беларусаў у сённяшнім брэсцкім «Дынама». Можна, безумоўна, прыгадаць Мікалая Януша, які нават спрабаваў каментаваць футбол па-беларуску з Уладзімірам Навіцкім, ды варатароў Андрэя Клімовіча і Паўла Часноўскага. Магчыма, дзесьці яшчэ выступаюць латэнтныя аматары беларушчыны, але ў сваіх інтэрв’ю яны чамусьці хаваюць сваё “Я” за ачкамі, галамі, секундамі. Аднак ёсць сярод іх адзін адметны чалавек, які робіць усё наадварот. Гэта Віталь Радзівонаў. І пра яго варта расказаць асобна.

Упершыню ад «Прафесара» пачуў беларускае слова колькі гадоў таму. Гэта была прэс-канферэнцыя, прысвечаная спартыўнаму святу Mова Cup Аляксандры Герасімені. Удзельнікі сустрэчы з журналістамі, а я тады яшчэ працаваў у «Звяздзе», адразу дамовіліся размаўляць на мове. І Радзівонаў, апрануты ў вышымайку, таксама гаварыў.

Казаў старанна, сціпла, асцярожна, каб не рабіць памылкі. Але ва ўсім гэтым адчувалася шчырасць. Было відавочна, што чалавек не пераступае праз сябе і мова не з’яўляецца для яго інструментам для штучнага піяру.

А нядаўна я даведаўся пра тое, што Віталя запрасілі ў кавярню «Грай» для ўдзелу ў курсах «Мова нанова», якія ўжо не першы год сумесна ладзяць журналіст Глеб Лабадзенка і філолаг Алеся Літвіноўская. На гэтых занятках вы ніколі не пачуеце сумных лекцый пра семантыку і марфалогію. Там тлумачаць літаральна на пальцах. А каб было яшчэ цікавей, запрашаюць беларускамоўнага чалавека з той ці іншай сферы (напрыклад, шахцёр, філатэліст) і разам з ім вывучаюць прафесійны лексікон. Чарговай тэмай стаў футбол.

Шчыра кажучы, Радзівонаў мог у гэты чацвер да «студэнтаў» і не прыйсці. Усё ж такі вынікі ў БАТЭ слабыя, а праз колькі дзён чакае гульня супраць моцнага «Шахцёра». Тут не да забавак. Але Віталь слова стрымаў і адкрыў запоўненай залі гісторыю, якую дагэтуль амаль ніхто не ведаў.

Аказваецца, Радзівонаў мовай зацікавіўся гадоў 5-7 таму, дзякуючы «чалавеку, з якім пазнаёміўся, калі будаваў лецішча». А пасля стаў вадзіць сваю дачку на моўныя курсы і аддаў яе вучыцца ў беларускамоўную гімназію. Магчыма, для кагосьці гэта і дробязь, а для мяне – добры прыклад таго, як чалавек, які нарадзіўся ў рускамоўным асяродку, змяняе свет вакол сябе, імкнецца даць дачцэ тое, што сам у дзяцінстве не атрымаў.

Выступленне Віталя нагадвала вытрымкі з кнігі «Футбол для чайнікаў». Футбаліст з дапамогай слоўнічка, які падрыхтаваў Багдан Арлоў, тлумачыў, хто такі брамнік, чым адрозніваецца паўабаронца ад абаронцы, якая даўжыня ў футбольнага поля, што такое штрафная пляцоўка і кутні ўдар.

– Віталь, а чым адрозніваецца пас ад падачы? – запытаў у форварда вядоўца Глеб Лабадзенка.

– Пас ты аддаеш па траве, а падачу – з фланга, па паветры, – з веданнем справы патлумачыў футбаліст.

І такіх пытанняў было шмат, але напрыканцы з месца ўзняўся мужчына-вусач і наўпрост спытаў.

– Слухай, а чаго гэта ты ўчора (маецца на ўвазе матч з брэсцкім “Дынама” – Tribuna.com) згуляў толькі тайм?

– Быў не гатовы. Хаця, як мне падаецца, я згуляў хвілін 70.

– Ясна,– сказаў дзядуля і сеў на месца.

Радзівонаў таксама прызнаўся, што ён супраць відэапаўтораў у футболе. І гэта нягледзячы на тое, што ў апошнім матчы, на яго думку, суддзя не назначыў пенальці ў вароты брэсцкага “Дынама”, у чым ён сам пераканаўся, калі пераглядзеў паўтор моманту. Увесь аповяд Віталя быў беларускім. Так, час ад часу ў мове футбаліста праскоквалі русізмы, ён моршчыўся, папраўляў сябе, але працягваў. Трымаўся добра і ў выніку для звычайнага чалавека прадэманстраваў нядрэннае валоданне мовай.

– Я ўдзячны яму за тое, што ён ідзе да беларускай мовы, – кажа Лабадзенка. – І робіць гэта з кожным разам лепш і лепш. Калі я анансаваў сустрэчу ў інтэрнэце, у каментарыях напісалі, што ён размаўляе так сабе, маўляў, можа толькі з паперкі. Але паслухайце, калі так казаць, у чалавека проста знікне жаданне. Я наогул супраць grammar nаzi, супраць тых, хто пачынае цкаваць за памылкі. Ты ж не будзеш адразу размаўляць, як Колас і Купала. Праўда? І я цярпець не магу тых, хто падлоўлівае людзей на памылках. Гэта даволі брыдка. Гэта можа адштурхнуць ад мовы.

*  *  *

Галоўная асаблівасць абставінаў, у якіх жыве Радзівонаў, – адсутнасць пастаяннай моўнай практыкі. У адрозненне ад свядомых журналістаў, літаратараў, музыкантаў, ён жыве ў моўным вакууме. Радзівонаў і сам прызнаецца, што яго беларускамоўнае кола не надта вялікае: дачка, легіянеры, якія нядрэнна разумеюць беларускую, ды яшчэ некалькі челавек. Па вялікім рахунку, ён, на жаль, у БАТЭ ў гэтым пытанні самотны. І знайсці ў складзе чэмпіёна суразмоўцу на мове, відаць, нялёгка. Але Віталя гэта не бянтэжыць. Ён – добры прыклад для тых, хто хоча пачаць вывучаць мову, але з-за свайго акружэння пакуль гэтага не зрабіў. Насамрэч гэта зусім нескладана, трэба толькі паспрабаваць. Гэта нават прасцей, чым прабіць пенальці ў адказным матчы. Спытайце ў Радзівонава. Ён не схлусіць.

P.S. Здзівіла ў той вечар толькі тое, што заўжды адкрыты для прэсы футбаліст нечакана адмовіўся даць каментар нашаму журналісту, і папрасіў спачатку звярнуцца ў прэс-службу. Відаць, у БАТЭ сёння і сапраўды ўсё супер. Але гэта ўжо другая гісторыя.

Фота: аўтара, pressball.by