Во як у Жодзіне закруцілі падпісанне Сядзько! З адсылкай да брэсцкага матэматыка, які ледзь не прывёз у Мінск Эйнштэйна

20 студзеня «Тарпеда-БелАЗ» абвясціла пра падпісанне 26-гадовага атакавалага паўабаронцы Паўла Сядзько, які ў двух сезонах да гэтага станавіўся чэмпіёнам Беларусі з мінскім «Дынама». Пра навічка ў сацсетках жодзінскага клуба абвясцілі арыгінальным чынам – і гэта фірмовы почырк клуба, дзе за медыйны складнік адказвае былы настаўнік Сяргей Пузанкевіч.

Не так даўно «Тарпеда-БелАЗ» прэзентавала Аляксандра Сяляву з адсылкай да яго вядомага земляка – мастака Вітольда Белыніцкага-Бярулі (апошні нарадзіўся ў маёнтку пад Бялынічамі, а гулец непасрэдна ў мястэчку).

Пераход Сядзько падалі як галаваломку. На фота змясцілі гульца, схаванага за партрэтам Нобелеўскага лаўрэата па фізіцы Альберта Эйнштэйна. У подпісе – падказку, у якой фігуруе навуковец Якаў Громер. Ён, як і навічок клуба, нарадзіўся ў Брэсце. Але пры чым тут тады Эйнштэйн? А ўся справа ў тым, што Громер, сам вельмі моцны матэматык, працаваў у Эйнштэйна асістэнтам і аднойчы ледзь не прывёз таго ў Мінск.

Падрабязна пра ўраджэнца Беларусі ў 2021 годзе пісала «Зеркало». Гэта быў навуковец складанага лёсу – пакутваў на рэдкае захворванне і зазнаў цяжкасці праз палітыку.

Якаў Громер нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і 10 жніўня 1879 года ў Брэст-Літоўску – менавіта так называўся горад, калі ўваходзіў у склад Расійскай імперыі.

Якаў Громер

У дзяцінства ў будучага вучонага выявілі рэдкае захворванне – гігантызм, які з узростам перарос у акрамягалію. Гэтая хвароба выклікае непрапарцыйнае павелічэнне рук, ступняў і галавы. Як распавядалі сучаснікі Громера, праз хваробу ён пачуваўся самотным:

– Не толькі дзеці палохаліся, убачыўшы яго, але нават дарослым і родным было цяжка хаваць сваю агіду, – пісаў пра Якава ў «Энцыклапедыі яўрэйскай дыяспары» Залман Шор.

Але вылучаўся Громер не толькі знешнасцю: сучаснікі апісвалі яго геніем з фенаменальнай памяццю, які быў здрольны дасягнуць поспеху ў любой сферы. Так, у дзяцінстве і юнацтве ён актыўна вывучаў Тору, і яго поспехі вылучаў тагачасны брэсцкі равін.

Увогуле, Громер быў найлепшым студэнтам брэсцкай іудзейскай рэлігійнай навучальнай ўстановы (ешывы) і збіраўся сам стаць равінам, але таго не адбылося. У 1905-м, ва ўзросце 26 гадоў, Якаў з’ехаў з Брэст-Літоўска. Па адной з версій, падставай для такога рашэння стала няўдалае каханне: згодна традыцыі, новы равін мусіць ажаніцца з дачкой старэйшага равіна, але нявеста адмовіла Громеру праз яго знешнасць.

Скрыншот з кнігі Констанса Рыда «Гілберт»

Пасля ад’езду з Брэст-Літоўска Громер першы час жыў у Бёрне, сталіцы Швейцарыі. У тамтэйшым універсітэце ён пачаў вывучаць матэматыку і нямецкую мову. Неўзабаве малады чалавек пераехаў у нямецкі Марбург, дзе вывучаў матэматыку, фізіку і філасофію.

У 1907-1913 гадах Громер быў студэнтам ва ўніверсітэце Гётынгена (Германія) і напісаў там доктарскую дысертацыю, але не меў права на гэту навуковую ступень, бо для гэтага быў патрэбны атэстат нямецкай гімназіі. Праблему дапамог вырашыць Давід Гілберт – вядучы ў свеце матэматык 1910-1920 гадоў.

– Калі мне ўдасца здабыць доктарскі дыплом для гэтага маладога чалавека, літоўца, яўрэя, які не мае атэстата гімназіі, то пасля гэтага можна будзе сказаць, што я сапраўды нешта зрабіў, – перадаваў словы Гілберта ў сваёй кнізе Констанс Рыд.

Пад кіраўніцтвам вучонага ў 1912 годзе Громер напісаў дысертацыю «Тэорыі цэлых і трансцэндэнтных функцый». Гілберт падрыхтаваў станоўчую рэкамендацыю для працы, і савет факультэта нарэшце дапусціў ураджэнца Брэст-Літоўска да экзамена, па выніках якога Громер паспяхова атрымаў ступень доктара.

Улетку 1915 года ў Гётынген прыязжаў Альберт Эйнштейн, і ў тым жа годзе Громер пераехаў у Берлін, дзе стаў асістэнтам сусветна вядомага фізіка. Громер дапамагаў з матэматычнымі вылічэннямі падчас напісання агульнай тэорыі адноснасці, а таксама ў працах па стварэнні тэорыі матэрыі.

Альберт Эйшнтэйн

Як пісаў доктар Клоцкін у «Энцыклапедыі яўрэйскай дыяспары», Эйнштейн быў вельмі высокага меркавання пра свайго супрацоўніка і нават прызнаваў, што ў матэматыцы Громер яго «нашмат пераўзыходзіць».

Таксама Громер меў аўтарытэт у берлінскіх акадэмічных колах, але тое не ратавала яго ад палітычнага пераследу – матэматык усё яшчэ з’яўляўся грамадзянінам Расійскай імперыі, якая на той момант вяла вайну з Германіяй.

– У Берліне ён стаў «грамадзянскім зняволеным». Яму трэба было тры разы на дзень адзначацца ў паліцыі. Пры гэтым вядомыя матэматыкі і прафесары прыходзілі да яго, размаўлялі і праводзілі з ім доўгія гадзіны ў свеце лічбаў, падлікаў і формул. З ім можна было плаваць у гэтых морах без асцярогі: вёслы былі ў яго вялізных руках, – пісаў Залман Шор пра часы Першай сусветнай вайны ў біяграфіі Громера.

Агулам нараджэнец Брэст-Літоўска прапрацаваў з Эйнштэйнам больш чым хто іншы – 13 гадоў, а ў 1927-м выйшла іх сумесная кніга «Агульная тэорыя адноснасці і законы руху». На вокладцы былі пазначаныя прозвішчы абодвух аўтараў.

Але жыццё ў пасляваеннай Германіі было складаным для Громера. Доктар Клоцкін пісаў пра фінансавыя праблемы матэматыка:

«За ўвесь час, што ён працаваў пад патранажам Эйнштэйна і дапамагаў яму з асновамі тэорыі адноснасці, Громер атрымліваў штомесячны паесіён ў 200 марак. Пасля абвалу нямецкай маркі гэтай сумы ледзь хапала для выжывання нават пры цвёрдай эканоміі.

Таму я вырашыў прыкласці ўсе намаганні, каб павысіць яго заробак. Эйнштэйн не мог зразумець, як такой сумы магло быць недастаткова для нежанатага мужчыны ў Берліне. Наадварот, ён настойваў, што гэтай сумы хапае.

Я сказаў, што ў Громера ёсць дадатковыя выдаткі на цыгарэты, кошты на якія моцна падскочылі. На гэта Эйнштэйн адказаў, што ён раней таксама курыў цыгарэты, але праз крызіс перайшоў на люльку.

Тады я растлумачыў, што ў Громера былі дадатковыя медыцынскія выдаткі праз сваё захворванне. На гэта Эйнштэйн сказаў, што разумее сітуацыю. Дактары здольныя выцягнуць апошнюю капейку з хворага», – пісаў Клоцкін.

Таксама Громера насцярожваў уздым антысемітызма ў нямецкім грамадстве. У 1920-х пачала актыўную дзейнасць Нацыянал-сацыялістычная нямецкая працоўная партыя Адольфа Гітлера, і, па ўспамінах сяброў, Громер вельмі злаваўся, што ўсё больш людзей прыслухоўваецца да «фальсіфікатараў», якія «прыгожыя звонку, але жудасныя ў жыцці».

У 1928 годзе Громер вырашыў вярнуцца на Радзіму і накіраваў ліст у Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. Альберт Эйнштэйн хоць і не хацеў расставацца з асістэнтам, але разумеў, што заставацца ў Германіі і яму, і Громеру небяспечна. У БДУ ён накіраваў хвалебную рэкамендацыю, і асістэнта славутага фізіка залічылі на кафедру матэматыкі педагагічнага факультэта.

У Беларусі матэматык хутка асвоіўся, а таксама паспрыяў цёплым стасункам паміж кіраўніцтвам БДУ і Эйнштейнам. Громер таксама падтрымліваў перапіску з былым працадаўцам і запрашаў яго перабрацца ў Мінск, ва ўніверсітэт да сябе, калі нацысты прыйшлі да ўлады ў студзені 1933 года.

У беларускіх навуковых колах захоплена абмяркоўвалі магчымы пераезд Эйнштейна, але ў выніку гэтага не адбылося – кандыдатуру фізіка не ўзгадніла вышэйшай кіраўніцтва камуністаў, і той у 1933-м перабраўся ў ЗША, дзе і пражыў да самай смерці ў 1955 годзе.

Громер памёр у тым жа 1933 годзе 11 красавіка, калі яму было 54. Сваё цела ён завяшчаў навукоўцам медыінстытута, маёмасць – хатняй прыслужніцы. У годы сталінскага «Вялікага тэрору» (1937-1938) нябожчык-матэматык трапіў пад рэпрэсіі: яго імя забаранілі згадваць у кнігах, якія выдаваліся Акадэміяй навук. Хаця яшчэ ў 1936-м на беларускай і нямецкіх мовах выйшла публікацыя Громера «Элементарныя разгляды аб утварэнні комплексных лікаў і іх тлумачэнне».

Рэпрэсіі зачапілі шмат каго з калег навукоўца-матэматыка. Так, 29 кастрычніка 1937 года «як актыўны ўдзельнік контррэвалюцыйнай дзейнасці і шпіёнскай арганізацыі» быў растраляны прафесар БДУ, кіраўнік фізіка-матэматчынага факультэта Яўген Успенскі – адзін з ініцыятараў вяртання Громера. У 1957-м яго рэабілітавалі за адсутнасцю склада злачынства.

Яўген Успенскі

Такі ж лёс напаткаў сябра Громера Цэлесціна Бурсціна – матэматыка-навукоўца, ураджэнца Заходняй Украіны, які зрабіў вялікі ўнёсак у станаўленне беларускай матэматычнай школы. У 1929-м Бурсцін з палітычных прычын эмігрыраваў з Аўстрыі ў Беларусь, а ў 1937-м быў арыштаваны: пад катаваннямі ён прызнаў сябе аўстрыйскім і польскім шпіёнам. 2 кастрычніка 1938 года Бурсцін памёр у турэмным шпіталі, рэабілітавалі навукоўца ў 1956-м.

Цэлесцін Бурсцін

За некалькі гадоў да смерці Эйнштейн успамінаў свайго таленавітага асістэнта. Вось што ён напісаў у адным з лістоў 1953-га:

– Доктар Громер быў не толькі вялікім мысляром, але і чалавекам з рознабаковымі інтарэсамі. Ён з задавальненнем удзельнічаў у справах яўрэйскага народа і заўсёды быў гатовы дапамагчы любому. Улічваючы, што ён пакутаваў на жахлівую хваробу, якая яго зняславіла і знясіліла, нам застаецца толькі здагадвацца, як шмат карысці гэты чалавек змог бы прынесці свету.

Праз яго стан з ім было нялёгка жыць. У сацыяльным плане з ім было складана падтрымліваць сяброўства і, як следства, прадуктыўныя адносіны. Праз свае пакуты ён быў вельмі трывожны, і яго балючыя эмоцыі перацякалі на тых, хто быў побач.

Цікава, ці шмат ведае Сядзько пра свайго земляка?